Waarom is inzicht alleen niet genoeg om een relatiepatroon te veranderen?

Je begrijpt inmiddels precies wat je doet. Je weet dat je jezelf snel aanpast, bevestiging zoekt zodra iemand afstand neemt, dichtklapt tijdens een conflict of juist blijft praten en uitleggen omdat je het niet kunt verdragen wanneer iets tussen jullie in blijft staan. Misschien weet je zelfs waar het vandaan komt. Je kunt de verbinding leggen met eerdere relaties of met wat je vroeger hebt geleerd over liefde, afwijzing, ruzie of jezelf uitspreken. En toch gebeurt het opnieuw. Je partner reageert op een bepaalde manier en voordat je het weet zit je midden in precies dezelfde reactie waarvan je jezelf had voorgenomen dat je het deze keer anders zou doen. Dat kan frustrerend zijn. Want als je begrijpt wat je patroon is, waarom kun je het dan niet gewoon veranderen? Omdat begrijpen waarom je iets doet en op het moment zelf anders kunnen reageren twee verschillende dingen zijn.

Inzicht is belangrijk, maar het is pas het begin

Inzicht helpt je om iets wat eerst vanzelfsprekend voelde als een patroon te gaan herkennen. Je ziet bijvoorbeeld dat je niet alleen heel zorgzaam bent, maar dat je soms zó gericht raakt op wat de ander nodig heeft dat je jezelf uit het oog verliest. Of je ontdekt dat je behoefte aan duidelijkheid veel sterker wordt zodra je bang bent iemand kwijt te raken. Dat is een belangrijke stap, want wat je niet herkent, kun je moeilijk veranderen. Maar inzicht betekent nog niet automatisch dat je op het moment dat je geraakt wordt toegang hebt tot een andere reactie.

Op een rustig moment kun je bijvoorbeeld denken: "Als hij afstand neemt, geef ik hem de volgende keer gewoon even ruimte." Tot hij daadwerkelijk afstand neemt. Dan voel je onrust, begint je hoofd naar verklaringen te zoeken en wil je weten wat er aan de hand is. Je voelt de neiging om een bericht te sturen en als er niet snel antwoord komt, wordt die neiging alleen maar sterker. Wat je eerder zo helder begreep, voelt ineens veel minder eenvoudig.

Je patroon wordt actief op het moment dat het spannend wordt

Een relatiepatroon laat zich meestal niet zien wanneer alles goed gaat. Het wordt zichtbaar wanneer iets je raakt. Bijvoorbeeld wanneer je partner geïrriteerd klinkt, een bericht onbeantwoord blijft, je kritiek krijgt, iemand zich terugtrekt, je je niet gezien voelt of je partner iets anders wil dan jij. Ook wanneer iemand emotioneel dichterbij komt dan je gewend bent, kan er iets in beweging komen.

Juist op zo'n moment kan er razendsnel iets in jou gebeuren. Je geeft betekenis aan wat er gebeurt, voelt daar iets bij en probeert jezelf vervolgens te beschermen. Misschien denk je: "Ik doe het alweer niet goed" en ga je jezelf verdedigen. Of: "Straks raak ik je kwijt" en zoek je meer contact. Misschien denk je: "Als ik dit zeg, krijgen we gedoe" en slik je je gevoel in. Of je voelt: "Dit wordt me te veel" en trekt je terug. Dat hele proces kan plaatsvinden voordat je bewust hebt bedacht wat je eigenlijk wilt doen.

Weten dat je veilig bent is iets anders dan je veilig voelen

Je kunt rationeel weten dat je partner van je houdt en toch bang worden wanneer diegene afstand neemt. Je kunt weten dat je best een grens mag aangeven en toch schuld voelen zodra de ander teleurgesteld reageert. Je kunt weten dat een meningsverschil niet betekent dat je relatie stukgaat en toch enorme spanning voelen zodra er ruzie ontstaat. En je kunt weten dat je niet verantwoordelijk bent voor het humeur van je partner, maar toch onmiddellijk gaan opletten wanneer je merkt dat er iets verandert in de sfeer. Je hoofd zegt dan iets anders dan wat je op dat moment voelt. Dat betekent niet dat je inzicht waardeloos is. Het betekent dat je reactie niet uitsluitend wordt aangestuurd door wat je rationeel weet. Als een bepaalde situatie voor jou verbonden is geraakt met afwijzing, verlies, kritiek, ruzie of onveiligheid, kan je reactie al op gang komen voordat je verstand er iets verstandigs tegenover heeft gezet.

Oude pijn kan sterker zijn dan je goede voornemen

Stel dat je vroeger hebt geleerd dat je vooral geen gedoe moest veroorzaken. Misschien was er weinig ruimte voor boosheid, verdriet of een afwijkende mening. Je leerde jezelf aanpassen en rekening houden met anderen. Als volwassene begrijp je inmiddels dat je behoeften er ook mogen zijn en neem je jezelf voor: "Ik ga eerder zeggen wat ik wil." Maar dan wil je iets anders dan je partner. Je ziet teleurstelling op diens gezicht en onmiddellijk voel je de neiging om te zeggen: "Geeft niet hoor, dan doen we het gewoon op jouw manier." Je weet dat je dat niet meer wilt, maar het oude mechanisme heeft een reden gehad. Aanpassen hielp je ooit om spanning te verminderen of verbinding te behouden. Daarom is veranderen iets anders dan jezelf simpelweg toespreken met: "Ik moet gewoon beter mijn grenzen aangeven." Je moet ook kunnen verdragen wat er in jou gebeurt nadat je die grens aangeeft.

Het moeilijke zit vaak niet in de nieuwe reactie, maar in wat die reactie oproept

Misschien weet je heel goed wat je anders zou willen doen. Niet opnieuw appen, nee zeggen, stoppen met uitleggen, niet onmiddellijk het probleem oplossen, je partner even ruimte geven of juist wél zeggen dat iets je raakt in plaats van je terug te trekken. Op papier kan dat eenvoudig klinken. Maar vervolgens komt het gevoel. Je zegt nee en voelt schuld. Je stuurt geen tweede bericht en voelt onzekerheid. Je stopt met pleasen en merkt dat iemand teleurgesteld is. Je verdedigt jezelf niet en voelt hoe hard kritiek eigenlijk bij je binnenkomt. Je spreekt je uit en merkt dat de ander het niet met je eens is. Of je geeft iemand ruimte en hebt geen controle over wat er daarna gebeurt. Dat is vaak het moeilijke deel. Je moet niet alleen nieuw gedrag leren. Je moet ook leren omgaan met de gevoelens die je oude gedrag altijd voor je probeerde te voorkomen.

Daarom werkt jezelf corrigeren vaak maar beperkt

Wanneer mensen hun patroon eenmaal herkennen, ontstaat soms een nieuwe valkuil. Ze gaan zichzelf voortdurend corrigeren: "Ik mag niet zo onzeker zijn." "Ik moet stoppen met pleasen." "Ik moet gewoon loslaten." "Ik moet minder bevestiging nodig hebben." "Ik moet sterker zijn." Maar daarmee ontstaat er eigenlijk opnieuw een gevecht met jezelf. Je probeert een reactie weg te krijgen zonder goed te begrijpen wat die reactie probeert te beschermen.

Interessanter is deze vraag belangrijk: Wat gebeurt er in mij waardoor deze reactie op dit moment zo noodzakelijk voelt? Als je bijvoorbeeld voortdurend bevestiging zoekt, is alleen minder bevestiging vragen niet de kern. De vraag is wat er gebeurt wanneer je die bevestiging níét krijgt. Welke angst komt omhoog? Welke gedachte? Wat voel je in je lichaam? En wat denk je dat er zal gebeuren als je niets doet? Daar kom je dichter bij het patroon zelf.

Je moet het patroon eerder leren herkennen

Als je pas doorhebt wat er gebeurt wanneer jullie al een uur ruzie hebben, is veranderen lastig. Daarom is het belangrijk om je patroon steeds eerder te leren herkennen. In het begin zie je het misschien pas achteraf: "Ik heb mezelf gisteren weer helemaal zitten verdedigen." Later merk je het tijdens het gesprek: "Ik ben mezelf nu aan het verdedigen." En uiteindelijk kun je het misschien al herkennen bij het eerste moment waarop je geraakt wordt: "Ik voel dat ik kritiek hoor en onmiddellijk wil bewijzen dat ik niets verkeerd heb gedaan." Dit is belangrijk. Want tussen de trigger en je automatische reactie ontstaat dan langzaam wat meer ruimte. Niet omdat je nooit meer geraakt wordt, maar omdat je eerder doorhebt wat er gebeurt.

Soms moet oude pijn eerst verwerkt worden

Er zijn patronen waarbij herkennen en oefenen al veel in beweging kunnen zetten. Maar soms merk je dat een reactie heel sterk blijft terugkomen. Je begrijpt waar die vandaan komt, je probeert anders te reageren en toch word je steeds opnieuw overspoeld door dezelfde angst, boosheid, schaamte of spanning. Dan kan het nodig zijn om niet alleen met het gedrag in het heden te werken, maar ook met ervaringen die daaronder liggen. Dat kan bijvoorbeeld gaan over afwijzing, verlies, vernedering, onvoorspelbaarheid, bedrog of situaties waarin je je machteloos of alleen hebt gevoeld.

Daarom werk ik bij hardnekkige relatiepatronen niet alleen met gesprekken en inzicht. Afhankelijk van wat er speelt, kunnen bijvoorbeeld EMDR, schematherapie of visualisatie helpen om ook te werken met de pijn, overtuigingen en reacties die onder het patroon liggen. Niet omdat ieder relatieprobleem uit trauma voortkomt of omdat je voor ieder patroon jarenlang in je verleden moet graven. Wel omdat het soms heel moeilijk is om in het heden anders te reageren zolang iets ouds nog steeds heel sterk wordt geraakt.

Veranderen betekent ook iets nieuws ervaren

Een patroon verandert niet alleen doordat je begrijpt wat vroeger is gebeurd. Je hebt ook nieuwe ervaringen nodig in het heden. Dat je een grens aangeeft en ontdekt dat de verbinding niet meteen verdwijnt. Dat iemand teleurgesteld kan zijn zonder dat jij het hoeft op te lossen. Dat je een moeilijk gesprek kunt voeren zonder jezelf kwijt te raken. Dat je ruimte kunt geven zonder onmiddellijk verlaten te worden. Dat je iets nodig mag hebben zonder dat je daarmee te veel bent. Of dat je een ander niet hoeft te overtuigen om zelf te mogen voelen wat je voelt. Juist zulke ervaringen kunnen langzaam iets veranderen aan wat je verwacht wanneer een vergelijkbare situatie zich opnieuw voordoet.

Je hoeft niet te wachten tot je niets meer voelt

Een relatiepatroon doorbreken betekent niet dat je uiteindelijk nergens meer door geraakt wordt. Je kunt nog steeds onzekerheid voelen wanneer iemand afstand neemt, spanning voelen wanneer je een grens aangeeft, de neiging hebben om jezelf te verdedigen of merken dat je het liefst wilt weglopen uit een moeilijk gesprek. Het verschil zit erin dat die eerste reactie niet meer automatisch hoeft te bepalen wat je vervolgens doet. Je kunt voelen: "Ik wil nu achter je aan" en toch besluiten even niets te doen. Je kunt voelen: "Ik wil dit inslikken" en toch zeggen wat belangrijk voor je is. Je kunt voelen: "Ik wil mezelf verdedigen" en eerst proberen te luisteren naar wat de ander eigenlijk zegt. Dat is iets anders dan jezelf dwingen om je patroon niet meer te hebben. Je herkent wat er gebeurt, begrijpt wat eronder zit en krijgt steeds meer ruimte om te kiezen hoe je ermee omgaat. Inzicht laat je zien waar je steeds terechtkomt. Verandering ontstaat wanneer je op die bekende momenten iets nieuws kunt gaan ervaren en doen.

Wil je niet alleen begrijpen waarom je doet wat je doet, maar ook daadwerkelijk iets veranderen in de patronen waar je steeds tegenaan loopt?

Benieuwd wat ik voor jou of jullie kan betekenen? Plan een gratis kennismakingsgesprek.